Στα Ευρυτανικά Άγραφα: ένα ταξίδι στην καρδιά της ελευθερίας και της φύσης

Κάποτε… ήταν ένας τόπος απάτητος, ένας τόπος που οι κατακτητές δεν μπόρεσαν ποτέ να χαρτογραφήσουν. Τον έλεγαν Άγραφα, γιατί δεν γραφόταν πουθενά – ούτε στα φορολογικά κατάστιχα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, ούτε στις λίστες της υποταγής. Μονάχα στη μνήμη και στην ψυχή των ανθρώπων έμενε γραμμένος. Ήταν και είναι ένας τόπος απόκρημνος, απάτητος, σμιλεμένος από βουνά και νερά, ένας τόπος που ελευθερώνει τον άνθρωπο.

Το ταξίδι στα Άγραφα σε κάνει να νιώθεις σαν να μπαίνεις σε μια ζωντανή ιστορία. Κάθε μονοπάτι, κάθε χωριό, κάθε φαράγγι ψιθυρίζει θρύλους, παραδόσεις και γεγονότα που έγραψαν με αίμα και πέτρα την ταυτότητα αυτού του μοναδικού κομματιού της Ρούμελης.

Οι αρχαίες ρίζες και η γη των Δολόπων

Πολύ πριν τα πέτρινα χωριά και τα κρυφά σχολειά, οι πλαγιές των Αγράφων φιλοξενούσαν τους Δόλοπες, μια φυλή σκληρή, όπως σκληρή είναι και η πέτρα του βουνού. Οι αρχαίοι γεωγράφοι μιλούν για έναν λαό πολεμικό, που ζούσε ανάμεσα σε οξιές και έλατα και έβλεπε τον κόσμο από τις κορφές. Κάποτε οι Δόλοπες συμμάχησαν με τον Αχιλλέα στην Τροία, κάποτε με τους Θεσσαλούς, άλλοτε με τους Αθαμάνες. Το σίγουρο είναι πως έμειναν για πάντα δεμένοι με τη γη των βουνών. Συμμετείχαν μάλιστα στην Ιερή Δελφική Αμφικτυονία, αποδεικνύοντας πως ακόμα κι αυτοί οι ορεινοί, απομονωμένοι πληθυσμοί είχαν θέση στον ευρύτερο ελληνικό κόσμο. Στα χρόνια που ακολούθησαν, Σλάβοι πέρασαν και εγκαταστάθηκαν στα βουνά, όμως απορροφήθηκαν σιγά σιγά από το τοπίο και τους ανθρώπους.

Η εποχή των Οθωμανών και η γέννηση της ελευθερίας

Όταν η Ελλάδα έπεσε στα χέρια των Οθωμανών, τα Άγραφα δεν έσκυψαν το κεφάλι.

Η δυσπρόσιτη γεωγραφία και η αγριότητα του τόπου έκαναν τους κατακτητές να υποχωρήσουν. Έτσι, οι κάτοικοι απέκτησαν μια ιδιότυπη αυτονομία· δεν πλήρωναν φόρους, δεν δέχονταν ξένη διοίκηση.
Εδώ άνθισαν σχολεία και μοναστήρια. Εδώ γεννήθηκαν θρύλοι κλεφτών και αρματολών, όπως του λαϊκού ήρωα Κατσαντώνη, που αντηχούν ακόμα στα τραγούδια. Το βουνό έγινε καταφύγιο και η λέξη «Άγραφα» έγινε συνώνυμη της ελευθερίας.

Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα Άγραφα έγιναν πάλι κέντρο ελευθερίας. Εδώ εγκαταστάθηκε η Κυβέρνηση του Βουνού (ΠΕΕΑ), ενώ στο οροπέδιο της Νεβρόπολης λειτούργησε το μοναδικό συμμαχικό αεροδρόμιο στην κατεχόμενη Ευρώπη. Ο τόπος επιβεβαίωνε ξανά τον χαρακτήρα του: άπαρτο καταφύγιο.

Η κορυφή Νιάλα – τόπος σιωπής και μνήμης

Ανέβηκα στη Νιάλα ένα καλοκαίρι που ο ουρανός ήταν καθαρός και το βλέμμα έφτανε ως τον Όλυμπο. Εκεί, στα 2.000 μέτρα, καταλαβαίνεις τι σημαίνει μοναξιά αλλά και μεγαλείο, νιώθεις τον αέρα να κουβαλάει μνήμες.

Είναι τόπος μαρτυρικός. Το 1947, στον εμφύλιο, στρατιώτες και αντάρτες, παρασυρμένοι από μια χιονοθύελλα, βρήκαν μαζί καταφύγιο. Εχθροί έγιναν σύντροφοι της ίδιας φωτιάς για να σωθούν από το χιόνι. Η ιστορία αυτή, γνωστή ως «Συμφιλίωση της Νιάλας», ήταν ίσως η μόνη στιγμή αληθινής ειρήνης σε έναν αδελφοκτόνο πόλεμο.
Σήμερα, πεζοπόροι και ορειβάτες ανηφορίζουν στη Νιάλα και αντικρίζουν έναν ορίζοντα που ενώνει ουρανό και γη – και μαζί το παρελθόν με το παρόν… φεύγοντας κουβαλούν μαζί τους κάτι παραπάνω: μια ιστορία που δεν ξεχνιέται.

Το χωριό Άγραφα – η ψυχή του τόπου

Κάτω από τις κορυφές απλώνεται το χωριό Άγραφα, που είναι το κέντρο ενός κόσμου. Χτισμένο σε υψόμετρο 840 μέτρων, με λιγοστούς κατοίκους πια, έχει τη γεύση του παλιού. Στην πλατεία, κάτω από τον πλάτανο, οι ιστορίες κυλούν πιο εύκολα κι από το νερό.
Στα πόδια του κυλά ο Αγραφιώτης ποταμός. Κυλάει ανάμεσα σε πλαγιές, σμιλεύει φαράγγια και καταλήγει στη λίμνη Κρεμαστών. Οι ντόπιοι λένε πως ο ήχος του είναι η φωνή του βουνού.
Στα στενά δρομάκια του χωριού θα δεις πετρόχτιστα σπίτια, μισογκρεμισμένα ή αναστηλωμένα, κι ένα τοπίο που δείχνει να αντιστέκεται στη λήθη. Από το χωριό ξεκινούν μονοπάτια που οδηγούν στον Κουκουρούντζο και στη Νιάλα και σε απομονωμένα ξωκλήσια.

Τα Επινιανά – μνήμες και σιωπές

Λίγο ψηλότερα, στην απέναντι πλευρά του Αγραφιώτη τα Επινιανά ξεπροβάλλουν σαν μυστικό καλά φυλαγμένο. Εδώ η πέτρα δένει με το έλατο και το νερό. Εκεί κοντά βρίσκεται και το ιστορικό μοναστήρι της Στάνας, χτισμένο στην απότομη πλαγιά, που στέκει σαν φρουρός αιώνων. Μοναχοί και παπάδες κράτησαν εδώ την πίστη και τα γράμματα. Λένε πως το μοναστήρι στάθηκε καταφύγιο κλεφτών, τόπος περισυλλογής, αλλά και σιωπηλός μάρτυρας δύσκολων καιρών.

Ο Αγραφιώτης ποταμός – αρτηρία ζωής

Ο Αγραφιώτης είναι σαν αρτηρία ζωής. Είναι η φλέβα που κρατάει ζωντανό τον τόπο. Από τα βουνά κατεβαίνει, φουσκώνει από μικρά ρέματα, κυλάει ορμητικός, ποτίζει πεζούλες που για αιώνες έθρεψαν τους κατοίκους, γυρίζει νερόμυλους, χαρίζει δροσιά και χύνεται στα νερά της τεχνητής λίμνης Κρεμαστών. Περπατώντας στις όχθες του, συναντάς πέτρινα γεφύρια ξεχασμένα, παλιούς νερόμυλους που κάποτε άλεθαν το σιτάρι των χωρικών. Η φύση εδώ σε κάνει να σκύψεις και να αφουγκραστείς. Ο ήχος του ποταμού δεν είναι θόρυβος· είναι μουσική.

Το φαράγγι του Ασπρορέματος – το μυστικό των βουνών

Κι εκεί που νομίζεις πως έχεις δει τα πάντα, ανοίγεται μπροστά σου το φαράγγι του Ασπρορέματος. Ένα τοπίο ανυπερβλητης φυσικής ομορφιάς ένα μυστικό που ο τόπος κρατά για τους τολμηρούς. Απόκρημνα βράχια, στενά περάσματα, παγωμένα νερά που τρέχουν ανάμεσα σε βρύα και πλατάνια.
Η πεζοπορία μέσα στο φαράγγι είναι σαν μύηση: αφήνεις πίσω σου τον πολιτισμό, μπαίνεις σε έναν κόσμο παρθένο, αγνό. Λένε πως οι παλιοί το διάβαιναν με δέος, σαν να περνούσαν την πύλη ενός ιερού τόπου.

Ένας τόπος – μια ψυχή

Τα Άγραφα είναι πολλά περισσότερα από βουνά και φαράγγια. Είναι η ψυχή μιας Ελλάδας που δεν λύγισε ποτέ. Είναι οι θρύλοι των κλεφτών, τα τραγούδια που ακούγονταν στις πλαγιές, οι ιστορίες που λέγονταν γύρω από το τζάκι τα χειμωνιάτικα βράδια.