Η νύχτα έχει πέσει σε ένα χωριό του Άτλαντα. Στην πλατεία, οι άνθρωποι έχουν σχηματίσει έναν μεγάλο κύκλο. Τα τύμπανα δίνουν έναν σταθερό ρυθμό, οι φωνές απαντούν η μία στην άλλη και τα σώματα κινούνται σχεδόν σαν ένα. Κάποιος ξεκινά έναν στίχο. Μια άλλη φωνή τον συνεχίζει. Και για λίγη ώρα το χωριό μοιάζει να αφηγείται την ιστορία του τραγουδώντας.
Για τους Αμαζίγ, η μουσική δεν υπήρξε ποτέ απλώς διασκέδαση.
Πριν οι ιστορίες τους καταγραφούν σε βιβλία, ταξίδευαν από στόμα σε στόμα. Μέσα σε τραγούδια, ποιήματα, παροιμίες και αφηγήσεις περνούσαν από τη μία γενιά στην άλλη οι έρωτες και οι απώλειες, οι οικογενειακές μνήμες, οι συγκρούσεις, η ξενιτιά, η σχέση με τη γη και το βουνό.
Και ίσως γι’ αυτό, για να γνωρίσεις πραγματικά τον κόσμο των Αμαζίγ, δεν αρκεί μόνο να τον δεις.
Πρέπει και να τον ακούσεις.
Ahwash: Όταν ολόκληρο το χωριό γίνεται μία φωνή
Στα χωριά του νότιου Μαρόκου και ιδιαίτερα στις περιοχές του Υψηλού και του Αντι-Άτλαντα, μία από τις χαρακτηριστικότερες μορφές συλλογικής μουσικής και χορού είναι το Ahwash.
Άνδρες και γυναίκες σχηματίζουν σειρές ή μεγάλους κύκλους. Τα τύμπανα αρχίζουν αργά να δίνουν τον ρυθμό. Οι κινήσεις επαναλαμβάνονται, οι φωνές ενώνονται και σταδιακά ολόκληρη η ομάδα λειτουργεί σαν ένα σώμα.
Στο κέντρο βρίσκεται συχνά η ποίηση.
Ένας στίχος μπορεί να δοθεί από τη μία πλευρά και να απαντηθεί από την άλλη. Οι λέξεις γεννιούνται μέσα στη στιγμή, σχολιάζουν, πειράζουν, υμνούν ή αφηγούνται. Μουσική, λόγος και κίνηση δεν είναι ξεχωριστές τέχνες αλλά διαφορετικές εκφράσεις της ίδιας συλλογικής πράξης.
Το Ahwash συνόδευε γιορτές, γάμους και μεγάλες στιγμές της κοινότητας. Ήταν ένας τρόπος να γιορτάζει το χωριό, αλλά ταυτόχρονα και να εκφράζεται.
Γιατί εδώ ο πρωταγωνιστής δεν είναι ένας.
Είναι όλοι.
Ahidous: Ο ρυθμός του Μέσου Άτλαντα
Πιο βόρεια, κυρίως στις κοινότητες του Μέσου Άτλαντα, συναντάμε μια άλλη μεγάλη μουσικοχορευτική παράδοση των Αμαζίγ: το Ahidous.
Άνδρες και γυναίκες στέκονται κοντά ο ένας στον άλλο, συχνά ώμο με ώμο, σχηματίζοντας μια μεγάλη γραμμή ή έναν κύκλο. Τα bendir, τα μεγάλα επίπεδα τύμπανα, κρατούν τον ρυθμό, ενώ οι φωνές εναλλάσσονται και ενώνονται.
Οι κινήσεις μπορεί να φαίνονται απλές. Ένα βήμα, μια κίνηση του σώματος, μια επανάληψη.
Όμως η δύναμή τους βρίσκεται ακριβώς στον συγχρονισμό.
Δεκάδες άνθρωποι αναπνέουν, τραγουδούν και κινούνται μαζί. Είναι σχεδόν η μουσική εκδοχή της κοινοτικής ζωής που συναντά κανείς στα χωριά του Άτλαντα: το άτομο υπάρχει, αλλά η δύναμή του αποκαλύπτεται όταν γίνεται μέρος του συνόλου.
Η ποίηση πριν από το χαρτί
Στον πολιτισμό των Αμαζίγ, ο ποιητής δεν χρειαζόταν πάντοτε χαρτί.
Χρειαζόταν μνήμη.
Η προφορική ποίηση υπήρξε για αιώνες ένας από τους σημαντικότερους τρόπους με τους οποίους οι κοινότητες διατηρούσαν και μετέδιδαν την εμπειρία τους. Οι στίχοι μπορούσαν να μιλούν για τον έρωτα, τον αποχωρισμό, την ξενιτιά, την τιμή, τη φύση, τη φτώχεια, τον πόλεμο ή τις δυσκολίες της καθημερινής ζωής.
Και συχνά η ποίηση δεν ήταν μονόλογος αλλά διάλογος.
Ένας ποιητής αυτοσχεδίαζε έναν στίχο και ένας άλλος απαντούσε. Η ευστροφία, το χιούμορ, η γνώση της γλώσσας και η ικανότητα να δημιουργηθεί μια δυνατή εικόνα μέσα σε λίγες λέξεις μπορούσαν να μετατρέψουν μια γιορτή σε ένα είδος ποιητικής αναμέτρησης.
Η ποίηση δεν βρισκόταν μακριά από την καθημερινή ζωή. Ζούσε μέσα της.
Οι Imdyazen: Οι άνθρωποι που κουβαλούσαν τις ιστορίες
Υπήρχαν όμως και άνθρωποι για τους οποίους ο λόγος και η μουσική αποτελούσαν τέχνη και αποστολή.
Σε διάφορες περιοχές του αμαζιγικού κόσμου συναντάμε παραδόσεις περιπλανώμενων ποιητών και μουσικών, γνωστών με ονομασίες που αλλάζουν από τόπο σε τόπο. Στο κεντρικό Μαρόκο, οι Imdyazen συνδέθηκαν ιδιαίτερα με αυτή την παράδοση.
Ταξίδευαν από χωριό σε χωριό μεταφέροντας τραγούδια, ποιήματα και ιστορίες.
Σε έναν κόσμο χωρίς εφημερίδες, ραδιόφωνο ή τηλέφωνο, ο περιπλανώμενος ποιητής μπορούσε να μεταφέρει κάτι περισσότερο από μουσική. Μετέφερε νέα, μνήμες και ιστορίες από άλλους τόπους.
Ήταν καλλιτέχνης, αλλά ταυτόχρονα και φορέας μιας ζωντανής προφορικής παράδοσης.
Κάθε τραγούδι που θυμόταν ήταν ένα μικρό κομμάτι συλλογικής μνήμης που συνέχιζε να ταξιδεύει.
Οι ιστορίες γύρω από τη φωτιά
Η προφορική παράδοση, όμως, δεν ανήκε μόνο στους ποιητές και τους μουσικούς.
Ανήκε στις οικογένειες.
Τα βράδια, μέσα στα σπίτια και γύρω από τη φωτιά, οι μεγαλύτεροι αφηγούνταν ιστορίες στους νεότερους. Παραμύθια με ζώα που μιλούσαν, ιστορίες για πνεύματα και υπερφυσικές δυνάμεις, θρύλους για παλιούς ήρωες, διηγήσεις για προγόνους, πολέμους, ξηρασίες και μεγάλες μετακινήσεις.
Μέσα σε αυτές τις αφηγήσεις κρύβονταν συχνά κανόνες συμπεριφοράς και παλιές γνώσεις: πώς πρέπει να φέρεται κανείς στον ξένο, τι σημαίνει γενναιότητα, ποια είναι η αξία της εξυπνάδας απέναντι στη δύναμη, γιατί πρέπει να σέβεσαι τη γη και εκείνους που έζησαν πριν από εσένα.
Κάθε αφηγητής μπορούσε να αλλάξει λίγο την ιστορία. Και ακριβώς γι’ αυτό η παράδοση παρέμενε ζωντανή.
Δεν ήταν ένα κείμενο που επαναλαμβανόταν απαράλλακτο. Ήταν μια ιστορία που ξαναγεννιόταν κάθε φορά που κάποιος άρχιζε να τη διηγείται.
Η φωνή ως μνήμη και αντίσταση
Στον 20ό αιώνα, καθώς η κοινωνία του Μαρόκου άλλαζε, η μουσική των Αμαζίγ άρχισε να βγαίνει από τα χωριά και να ακούγεται στις πόλεις, στο ραδιόφωνο, στις κασέτες και αργότερα στις σύγχρονες μουσικές σκηνές.
Και μαζί της ταξίδεψε η γλώσσα.
Για πολλούς σύγχρονους καλλιτέχνες, το να τραγουδούν στα Tamazight δεν ήταν μόνο καλλιτεχνική επιλογή. Έγινε τρόπος να δηλώσουν ότι μια γλώσσα και μια πολιτισμική ταυτότητα που για μεγάλο διάστημα έμεναν στο περιθώριο εξακολουθούσαν να είναι ζωντανές.
Έτσι η παλιά προφορική παράδοση δεν εξαφανίστηκε. Άλλαξε μορφή. Το τύμπανο συνάντησε το μικρόφωνο, ο περιπλανώμενος ποιητής έδωσε τη θέση του και στον σύγχρονο τραγουδοποιό και οι παλιές μελωδίες άρχισαν να ταξιδεύουν πολύ μακρύτερα από τα χωριά όπου γεννήθηκαν.
