Τους γνωρίσαμε ως «Βερβέρους». Οι ίδιοι ονομάζονται Αμαζίγ και η ιστορία τους στη Βόρεια Αφρική ξεκινά χιλιάδες χρόνια πριν από την άφιξη των Αράβων.
Τους ξέρουμε ως Βερβέρους. Είναι το όνομα με το οποίο τους γνώρισε για αιώνες η Ευρώπη και με το οποίο εξακολουθούν να εμφανίζονται σε βιβλία, ταξιδιωτικούς οδηγούς και αφηγήσεις για το Μαρόκο. Οι ίδιοι, όμως, έχουν άλλο όνομα.
Amazigh στον ενικό, Imazighen στον πληθυντικό. Στα ελληνικά μπορούμε να τους αποδώσουμε ως Αμαζίγ. Η λέξη συνδέεται συνήθως με την έννοια του «ελεύθερου» ή του «ευγενούς ανθρώπου» και σήμερα αποτελεί το όνομα με το οποίο εκφράζεται η κοινή πολιτισμική τους ταυτότητα.
Και ναι, στο αγγλόφωνο αυτί το Amazigh ακούγεται σχεδόν σαν amazing. Είναι απλώς μια γοητευτική σύμπτωση — οι δύο λέξεις δεν έχουν καμία ετυμολογική σχέση. Όσο όμως αρχίζει κανείς να γνωρίζει την ιστορία αυτών των ανθρώπων, το λογοπαίγνιο γίνεται δύσκολο να το αποφύγει.
Ποιοι είναι όμως πραγματικά αυτοί οι άνθρωποι;
Πριν από τους Άραβες
Για να καταλάβουμε τους Αμαζίγ πρέπει να γυρίσουμε πολύ πίσω, πολύ πριν υπάρξει το σημερινό Μαρόκο.
Οι αυτόχθονες πληθυσμοί της Βόρειας Αφρικής κατοικούσαν στην περιοχή χιλιάδες χρόνια πριν από την αραβική κατάκτηση του 7ου αιώνα. Αρχαίες αιγυπτιακές πηγές αναφέρονται ήδη σε λαούς δυτικά της κοιλάδας του Νείλου, ενώ αργότερα Έλληνες και Ρωμαίοι συγγραφείς μιλούν για διαφορετικούς βορειοαφρικανικούς πληθυσμούς, όπως τους Λίβυες, τους Νουμίδες και τους Μαυριτανούς.
Δεν επρόκειτο για έναν ενιαίο λαό με έναν βασιλιά, μία γλώσσα και έναν τρόπο ζωής. Υπήρχαν διαφορετικές κοινότητες και πολιτικές οντότητες σε μια τεράστια γεωγραφική περιοχή που εκτεινόταν από τις ακτές της Μεσογείου μέχρι τη Σαχάρα.
Από αυτόν τον κόσμο προέρχονται οι πληθυσμοί που σήμερα αποκαλούμε συλλογικά Αμαζίγ. Στην πορεία των αιώνων δημιούργησαν βασίλεια, ήρθαν σε επαφή, συγκρούστηκαν και συμμάχησαν με Φοίνικες, Καρχηδονίους και Ρωμαίους, γνώρισαν τον χριστιανισμό και αργότερα το Ισλάμ και συμμετείχαν καθοριστικά στη διαμόρφωση της ιστορίας ολόκληρου του Μαγκρέμπ.
Η ιστορία τους, επομένως, δεν βρίσκεται στο περιθώριο της ιστορίας του Μαρόκου. Βρίσκεται στον πυρήνα της.
Γιατί τους ονομάσαμε «Βερβέρους»;
Η λέξη «Βέρβερος» δεν ήταν το όνομα με το οποίο αυτοπροσδιορίζονταν.
Η προέλευσή της συνδέεται με το ελληνικό βάρβαρος και το λατινικό barbarus, όρους που χρησιμοποιούνταν στην αρχαιότητα για ανθρώπους που βρίσκονταν έξω από τον ελληνικό και αργότερα τον ρωμαϊκό πολιτισμικό κόσμο. Μέσα από διαφορετικές ιστορικές διαδρομές η ονομασία επικράτησε στην Ευρώπη και χρησιμοποιήθηκε για αιώνες για τους αυτόχθονες πληθυσμούς της Βόρειας Αφρικής.
Σήμερα χρησιμοποιείται ακόμη και είναι διεθνώς αναγνωρίσιμη. Όμως όλο και περισσότερο προτιμάται το Amazigh, ακριβώς επειδή είναι το όνομα που προέρχεται από τους ίδιους.
Και εδώ βρίσκεται η πρώτη έκπληξη: οι «Βέρβεροι» δεν είναι μια μακρινή φυλή της ερήμου.
Δεν είναι μία φυλή
Η εικόνα ενός «Βέρβερου» με τουρμπάνι που διασχίζει τη Σαχάρα με μια καμήλα είναι μόνο ένα πολύ μικρό κομμάτι μιας πολύ μεγαλύτερης πραγματικότητας.
Οι Αμαζίγ αποτελούν ένα ευρύ σύνολο αυτόχθονων βορειοαφρικανικών πληθυσμών με συγγενικές γλώσσες και πολιτισμικές παραδόσεις, αλλά με σημαντικές τοπικές διαφορές.
Ζουν σε μια τεράστια ζώνη της Βόρειας Αφρικής: στο Μαρόκο και την Αλγερία, αλλά και στην Τυνησία, τη Λιβύη και σε περιοχές της Σαχάρας και του Σαχέλ.
Ακόμη και μέσα στο ίδιο το Μαρόκο οι διαφορές είναι μεγάλες:
- Tarifit: ομιλείται κυρίως στον βορρά, στην περιοχή του Ριφ.
- Central Atlas Tamazight: διαδεδομένη κυρίως στον Μέσο Άτλαντα και σε τμήματα του κεντρικού Μαρόκου.
- Tashelhit: κυριαρχεί στο νοτιοδυτικό Μαρόκο, στον Anti-Atlas, στο Souss και σε τμήματα του Υψηλού Άτλαντα.
Επομένως, όταν λέμε «Αμαζίγ», μιλάμε περισσότερο για μια μεγάλη οικογένεια λαών, γλωσσών και πολιτισμών παρά για μία συγκεκριμένη φυλή.
Μια ταυτότητα που επέζησε
Η Βόρεια Αφρική βρέθηκε επί αιώνες στο σταυροδρόμι διαφορετικών κόσμων. Οι Αμαζίγ ήρθαν σε επαφή με τους μεσογειακούς πολιτισμούς της αρχαιότητας, βρέθηκαν σε περιοχές που εντάχθηκαν στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και, από τον 7ο αιώνα και μετά, γνώρισαν την αραβική επέκταση και το Ισλάμ.
Δεν έμειναν απομονωμένοι από αυτές τις αλλαγές. Αλληλεπίδρασαν, πολέμησαν, συμμάχησαν, ασπάστηκαν νέες θρησκείες και συμμετείχαν στη δημιουργία νέων κοινωνιών.
Μετά την αραβική κατάκτηση, μεγάλο μέρος των πληθυσμών εξισλαμίστηκε και με την πάροδο των αιώνων πολλές κοινότητες αραβοποιήθηκαν γλωσσικά. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι Αμαζίγ εξαφανίστηκαν.
Η γλώσσα, οι οικογενειακές και κοινοτικές δομές, η προφορική παράδοση, η μουσική —με παραδοσιακά όργανα όπως το ribab—, τα υφαντά, τα κοσμήματα, η αρχιτεκτονική και ένας ολόκληρος κόσμος συμβόλων συνέχισαν να μεταδίδονται από γενιά σε γενιά.
Στο νοτιοδυτικό Μαρόκο, ιδιαίτερα στην περιοχή Souss και του Anti-Atlas, οι γυναικείοι συνεταιρισμοί που επεξεργάζονται τον καρπό του αργκάν αποτελούν σήμερα ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα παραδείγματα σύνδεσης μιας παλιάς τοπικής γνώσης με τη σύγχρονη οικονομική ζωή.
Ιδιαίτερα στις ορεινές περιοχές του Άτλαντα και του Ριφ, η Amazigh ταυτότητα παρέμεινε ισχυρή.
Η γλώσσα που ξαναβγήκε στο φως
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία αυτής της ταυτότητας είναι η γλώσσα.
Ο όρος Tamazight χρησιμοποιείται τόσο για συγκεκριμένες γλωσσικές ποικιλίες όσο και, ευρύτερα, για τις Amazigh γλώσσες. Και μαζί με τη γλώσσα εμφανίζεται ένα από τα πιο ιδιαίτερα στοιχεία αυτού του πολιτισμού: η γραφή Tifinagh.
Τα γεωμετρικά της σύμβολα μοιάζουν σχεδόν με σχέδια χαραγμένα στην πέτρα. Το πιο αναγνωρίσιμο από αυτά είναι το:
ⵣ
Το γράμμα yaz, που έχει εξελιχθεί σε σύμβολο της Amazigh ταυτότητας και συνδέεται συμβολικά με την ιδέα του ελεύθερου ανθρώπου.
Στο σημερινό Μαρόκο η παρουσία της Tamazight δεν περιορίζεται πλέον στα χωριά και στις οικογένειες. Το Σύνταγμα του 2011 την αναγνώρισε ως επίσημη γλώσσα του κράτους, δίπλα στα αραβικά, και η γραφή Tifinagh εμφανίζεται πλέον σε δημόσια κτίρια, πινακίδες και θεσμούς.
Είναι μια πολιτισμική ταυτότητα που, έπειτα από αιώνες κατά τους οποίους συχνά παρέμενε στη σκιά, διεκδικεί ξανά ορατή θέση στη δημόσια ζωή.
Και ποιοι είναι σήμερα οι Αμαζίγ;
Εδώ ίσως βρίσκεται και η μεγαλύτερη παρανόηση.
Δεν είναι ένας «αρχαίος λαός» που επιβιώνει μόνο σε απομονωμένα χωριά. Οι Αμαζίγ είναι μέρος του σύγχρονου Μαρόκου. Ζουν στα βουνά και στις κοιλάδες, αλλά και στις πόλεις. Είναι αγρότες και κτηνοτρόφοι, έμποροι, οδηγοί, τεχνίτες, επιχειρηματίες, καλλιτέχνες, επιστήμονες.
Κάποιοι μιλούν καθημερινά μια Amazigh γλώσσα. Άλλοι μιλούν κυρίως μαροκινά αραβικά ή γαλλικά αλλά εξακολουθούν να αισθάνονται Amazigh. Και πολλοί Μαροκινοί κουβαλούν ταυτόχρονα διαφορετικές πολιτισμικές και γλωσσικές ταυτότητες.
Γι’ αυτό και η ερώτηση «πόσοι Βέρβεροι υπάρχουν στο Μαρόκο;» δεν έχει τόσο απλή απάντηση όσο φαίνεται. Η γλώσσα, η καταγωγή και ο αυτοπροσδιορισμός δεν συμπίπτουν πάντοτε.
Για να γνωρίσεις το Μαρόκο, πρέπει να γνωρίσεις τους ανθρώπους του
Τα χρώματα των χαλιών, τα γεωμετρικά μοτίβα στα κοσμήματα, οι πλίνθινοι οικισμοί του νότου, οι ορεινές καλλιέργειες, η μουσική, οι αγορές, οι γιορτές και οι παραδόσεις που συναντά ο ταξιδιώτης δεν είναι απλώς ένα «εξωτικό» σκηνικό.
Πίσω τους υπάρχει μια ιστορία χιλιάδων ετών.
Και ίσως αυτό είναι το πρώτο πράγμα που αξίζει να θυμόμαστε όταν ταξιδεύουμε στο Μαρόκο. Όταν ανεβαίνουμε στις κοιλάδες του Άτλαντα και μπαίνουμε στα χωριά του, δεν πηγαίνουμε να ανακαλύψουμε έναν λαό που ανήκει στο παρελθόν.
Συναντάμε έναν ζωντανό πολιτισμό που υπήρχε σε αυτή τη γη πολύ πριν αυτή ονομαστεί Μαρόκο.
Τους μάθαμε ως Βερβέρους.
Οι ίδιοι έχουν ένα άλλο όνομα.
Imazighen.
Πηγές και φωτογραφικές πιστώσεις
Φωτογραφίες από το Wikimedia Commons, με αναλογική προσαρμογή μεγέθους. Peabody Museum, Harvard — Imazighen! Beauty and Artisanship in Berber LifeLarousse — BerbèresIRCAM — Το άρθρο 5 του Συντάγματος του 2011IRCAM — Το αλφάβητο TifinagheUNESCO — Argan, practices and know-how concerning the argan tree
