Ο προφήτης των βουνών και του ουρανού
Ανεβαίνοντας στα ελληνικά βουνά, υπάρχει ένα όνομα που συναντάμε ξανά και ξανά.
Προφήτης Ηλίας. Αϊ-Λιάς.
Στον Όλυμπο, στον Ταΰγετο, στον Κίσσαβο, αλλά και σε δεκάδες μικρότερα βουνά και λόφους, ένα ξωκλήσι του στέκεται ψηλά, συχνά εκεί όπου τελειώνει το μονοπάτι και αρχίζει μόνο ο ουρανός. Τόσο συχνά, ώστε πολλές ελληνικές κορυφές έχουν πάρει το όνομά του.
Κι εμείς, ως πεζοπόροι, έχουμε φτάσει πολλές φορές σε έναν Αϊ-Λιά. Έχουμε σταθεί δίπλα στο μικρό ξωκλήσι, έχουμε κοιτάξει τη θέα, ξεκουραστεί στη σκιά του και ύστερα πάρει τον δρόμο της επιστροφής.
Πόσοι όμως έχουμε αναρωτηθεί ποιος ήταν πραγματικά αυτός ο άνθρωπος; Και γιατί, σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια αργότερα, εξακολουθούμε να συναντάμε το όνομά του εκεί ψηλά;
Ένας από τους μεγάλους προφήτες
Ο Ηλίας έζησε πιθανότατα τον 9ο αιώνα π.Χ., στο αρχαίο Βασίλειο του Ισραήλ. Η Παλαιά Διαθήκη τον παρουσιάζει ως άνθρωπο αυστηρό, ασκητικό και μοναχικό, που εμφανίζεται μακριά από τις πόλεις, στην έρημο και στα βουνά.
Δεν είναι άνθρωπος της εξουσίας. Συχνά βρίσκεται απέναντί της, υπερασπιζόμενος με απόλυτο τρόπο την πίστη στον Θεό του Ισραήλ.
Στη χριστιανική παράδοση απέκτησε εξαιρετικά σημαντική θέση. Η Ορθόδοξη Εκκλησία τον τιμά στις 20 Ιουλίου, ενώ στην Καινή Διαθήκη εμφανίζεται στη Μεταμόρφωση του Χριστού μαζί με τον Μωυσή: ο Μωυσής ως εκπρόσωπος του Νόμου και ο Ηλίας των Προφητών.
Η μεγάλη αναμέτρηση στο Κάρμηλο
Μία από τις ιστορίες που καθόρισαν τη μορφή του διαδραματίζεται στο όρος Κάρμηλος, στο σημερινό βόρειο Ισραήλ.
Την εποχή του βασιλιά Αχαάβ και της Ιεζάβελ είχε ενισχυθεί η λατρεία του Βάαλ, θεότητας που συνδεόταν ιδιαίτερα με την καταιγίδα, τη βροχή και τη γονιμότητα της γης. Και η χώρα βρισκόταν σε ανομβρία.
Στο Κάρμηλο, σύμφωνα με τη βιβλική αφήγηση, ο Ηλίας αναμετράται με τους προφήτες του Βάαλ. Δύο θυσίες ετοιμάζονται και κάθε πλευρά καλεί τον θεό της να απαντήσει με φωτιά.
Οι προφήτες του Βάαλ επικαλούνται τον θεό τους. Καμία απάντηση.
Ο Ηλίας προσεύχεται και φωτιά κατεβαίνει από τον ουρανό και κατακαίει τη θυσία. Λίγο αργότερα, ένα μικρό σύννεφο εμφανίζεται πάνω από τη θάλασσα και, ύστερα από τη μεγάλη ανομβρία, ξεσπά βροχή.
Έτσι ο Ηλίας συνδέεται ήδη από τη βιβλική ιστορία με δύο πανίσχυρα στοιχεία: τη φωτιά του ουρανού και τη βροχή.
Το πύρινο άρμα
Η φωτιά επιστρέφει και στο τέλος της ιστορίας του.
Αφού ο Ηλίας ορίζει διάδοχό του τον Ελισσαίο, η Παλαιά Διαθήκη περιγράφει μια από τις πιο εντυπωσιακές βιβλικές σκηνές: ένα άρμα φωτιάς με πύρινα άλογα εμφανίζεται και ο Ηλίας ανεβαίνει μέσα σε ανεμοστρόβιλο προς τον ουρανό.
Η εικόνα αυτή θα τον συνοδεύσει για αιώνες στη χριστιανική τέχνη.
Πριν από τον Αϊ-Λιά, οι κορυφές ήταν ήδη ιερές
Όταν ο Χριστιανισμός έφτασε στον ελληνικό κόσμο, συνάντησε έναν πολιτισμό που είχε ήδη μια πανάρχαια σχέση με τις κορυφές.
Ο Δίας ήταν θεός του ουρανού, του κεραυνού και της βροχής. Η κατοικία των θεών βρισκόταν στην κορυφή του Ολύμπου, ενώ ιερά του υπήρχαν και σε άλλες ψηλές θέσεις.
Κάπου εδώ συναντιούνται δύο διαφορετικοί κόσμοι: μια αρχαία παράδοση που συνδέει τις κορυφές με τον ουρανό, τον κεραυνό και τον Δία και μια νέα θρησκευτική παράδοση με έναν προφήτη συνδεδεμένο επίσης με τα βουνά, τη φωτιά και τη βροχή.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Προφήτης Ηλίας είναι ο «χριστιανικός Δίας» ούτε ότι κάθε ξωκλήσι του αντικατέστησε ένα αρχαίο ιερό. Δείχνει όμως πόσο φυσικά παλιές και νέες συμβολικές παραδόσεις μπορούσαν να συναντηθούν στον ίδιο τόπο: στην κορυφή του βουνού.
Ηλίας, Ήλιος και το πύρινο άρμα
Υπάρχει και μια ακόμη σύμπτωση που δύσκολα θα περνούσε απαρατήρητη από τη λαϊκή φαντασία:
Ηλίας – Ήλιος.
Στην αρχαιότητα ο Ήλιος απεικονιζόταν να διασχίζει τον ουρανό πάνω στο άρμα του. Στη βιβλική παράδοση ο Ηλίας εγκαταλείπει τη γη με ένα πύρινο άρμα.
Κατά καιρούς διατυπώθηκε έτσι η θεωρία ότι η λατρεία του Προφήτη Ηλία αντικατέστησε παλαιότερες λατρείες του Ήλιου. Δεν υπάρχουν στοιχεία για να το θεωρήσουμε γενικό κανόνα. Υπάρχει όμως κάτι εξίσου ενδιαφέρον: εικόνες και σύμβολα που επιβιώνουν, αλλάζουν σημασία και περνούν από τη μία εποχή στην άλλη.
Και γιατί «Αϊ-Λιάς»;
Το «Αϊ-» είναι απλώς η λαϊκή μορφή του «Άγιος», όπως λέμε Αϊ-Γιώργης, Αϊ-Νικόλας ή Αϊ-Γιάννης.
Έτσι ο Προφήτης Ηλίας έγινε Αϊ-Λιάς — και το όνομά του ταυτίστηκε τόσο με τις κορυφές, ώστε συχνά δεν λέμε καν «πάμε στο εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία».
Λέμε απλώς:
«Ανεβαίνουμε στον Αϊ-Λιά».
Από τον Αϊ-Λιά στον Κίσσαβο
Κάπως έτσι φτάνουμε και στη δική μας ανάβαση.
Η ψηλότερη κορυφή του Κισσάβου, της αρχαίας Όσσας, βρίσκεται στα 1.978 μέτρα και ονομάζεται —τι άλλο;— Προφήτης Ηλίας.
Εκεί βρίσκεται ένα μικρό πέτρινο εκκλησάκι σχεδόν χωμένο μέσα στην κορυφή, προστατευμένο από τους δυνατούς ανέμους. Για να φτάσουμε σε αυτό θα ανεβούμε. Και όταν φτάσουμε στην κορυφή, θα χρειαστεί να κατέβουμε λίγα σκαλοπάτια για να μπούμε μέσα.
Ίσως τότε όλα όσα διαβάσαμε να αποκτήσουν διαφορετικό νόημα.
Θα στεκόμαστε στην κορυφή της αρχαίας Όσσας, απέναντι από τον Όλυμπο του Δία. Και εκεί θα μας περιμένει η μνήμη ενός ανθρώπου που έζησε πριν από σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια και του οποίου η ιστορία γέμισε βουνά, σύννεφα, βροχή, ουράνια φωτιά και ένα πύρινο άρμα.
Ίσως τελικά η κορυφή να μην επιλέχθηκε μόνο επειδή βρίσκεται «πιο κοντά στον Θεό».
Το βουνό ήταν ανέκαθεν για τον άνθρωπο ένας τόπος μετάβασης: εκεί όπου αφήνει πίσω του τον οικείο κόσμο, ανεβαίνει ψηλότερα, μένει μόνος απέναντι στον ορίζοντα και στρέφει αναγκαστικά το βλέμμα προς τον ουρανό.
Και ίσως γι’ αυτό ο Αϊ-Λιάς βρήκε στις ελληνικές κορυφές το πιο φυσικό του σπίτι.
Οι εικόνες παρουσιάζονται χωρίς περικοπή, με διατήρηση των αρχικών αναλογιών.
