Αφιέρωμα: Τα Πωγωνοχώρια

Ένα ταξίδι στα σύνορα της πέτρας και της μνήμης

«Ξέρεις, παιδί μου», έλεγε ο γέροντας στην Πωγωνιανή, «όταν παντρευόταν κοπέλα, φορούσε πρώτα τη νυφιάτικη κορώνα – την ίδια που κράτησαν κάποτε οι Μητροπολίτες…»
(Μαρτυρία από το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας & Λαογραφίας Δελβινακίου)

Στα βορειοδυτικά του Νομού Ιωαννίνων, εκεί που οι κορυφογραμμές γίνονται σύνορα και οι χαράδρες ανοίγουν δρόμους, βρίσκεται το Πωγώνι. Γη λιθόχτιστη, με χωριά που κρατούν ακόμη τον παλμό μιας παλιάς Ελλάδας∙ γη όπου ο επισκέπτης νιώθει πως «ταξιδεύει πίσω στον χρόνο».

Τα Πωγωνοχώρια εκτείνονται στον Δήμο Πωγωνίου, με έδρα το Καλπάκι. Ανάμεσα σε τρεις κορυφές –τη Νεμέρτσικα, τη Μουργκάνα και τον Κασιδιάρη– κυλούν οι ποταμοί Καλαμάς και Γορμός. Ο τόπος είναι ορεινός, αλλά γεμάτος νερά: πηγές, καταρράκτες, λίμνες και γεφύρια πλέκουν το μωσαϊκό του τοπίου.

Τα χωριά

Καλπάκι

Το Καλπάκι αποτελεί το διοικητικό κέντρο του Δήμου Πωγωνίου και είναι γνωστό κυρίως από τη Μάχη της Ελαίας–Καλπακίου το 1940, όταν ο ελληνικός στρατός ανέκοψε την ιταλική επίθεση και άνοιξε τον δρόμο για το Έπος της Πίνδου. Σήμερα, το χωριό φιλοξενεί το Στρατιωτικό Μουσείο Πολέμου 1940–41, όπου εκτίθενται όπλα, στολές, φωτογραφίες και τεκμήρια της εποχής, καθώς και μνημεία όπως ο «Έλλην Μαχητής». Κάθε Οκτώβριο πραγματοποιούνται εκδηλώσεις μνήμης με αναπαράσταση της μάχης, προσελκύοντας επισκέπτες από όλη την Ελλάδα. Το Καλπάκι δεν είναι μόνο τόπος Ιστορίας, αλλά και φυσικό πέρασμα, καθώς βρίσκεται στον οδικό κόμβο που οδηγεί τόσο προς την Κακαβιά και την Αλβανία όσο και προς τα Ζαγοροχώρια και την Κόνιτσα.

Δελβινάκι

Το Δελβινάκι είναι ένα από τα ιστορικά κεφαλοχώρια του Πωγωνίου, γνωστό για την αρχιτεκτονική του φυσιογνωμία και τη ζωντανή του παράδοση. Στην καρδιά του χωριού δεσπόζει η επιβλητική εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου, απέναντι από την οποία βρίσκεται η περίφημη Κεντρική Βρύση (1619), σημαντικό μνημείο που εξυπηρετούσε επί αιώνες κατοίκους και ταξιδιώτες. Το Δελβινάκι υπήρξε διοικητικό και πνευματικό κέντρο της περιοχής, με σχολεία και πολιτιστική δραστηριότητα που το καθιέρωσαν ως σημείο αναφοράς για τα γύρω χωριά. Σήμερα προσφέρει στον επισκέπτη την ατμόσφαιρα ενός αυθεντικού ηπειρώτικου οικισμού, με πλατεία, πέτρινα σπίτια και πανηγύρια που κρατούν ζωντανό τον παραδοσιακό ρυθμό ζωής.

Κεφαλόβρυσο (Πωγωνίου)

Το Κεφαλόβρυσο, παλιότερα γνωστό ως Μετζιτιέ ή Μετζητιές, είναι ορεινό χωριό του Δήμου Πωγωνίου, χτισμένο σε υψόμετρο περίπου 650 μ., σε απόσταση 60 χλμ. από τα Ιωάννινα. Οι πρώτοι κάτοικοι εγκαταστάθηκαν γύρω στο 1840, με αρχηγό τον τσέλιγκα Φώτη Νάστα, ενώ η σημερινή κοινότητα αριθμεί περίπου 560 κατοίκους, κυρίως βλάχικης καταγωγής. Το χωριό υπήρξε για δεκαετίες κέντρο κτηνοτροφίας, με κοπάδια που ξεπερνούσαν τις 50.000 προβατίνες πριν τον πόλεμο.

Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, στις 10 Ιουλίου 1943, το Κεφαλόβρυσο πλήρωσε βαρύ τίμημα: 21 κάτοικοι εκτελέστηκαν και σπίτια πυρπολήθηκαν, αφήνοντας ανεξίτηλο σημάδι στη μνήμη του τόπου. Σήμερα το γεγονός τιμάται κάθε χρόνο με εκδηλώσεις μνήμης.

Παρά τις δυσκολίες, το χωριό συνεχίζει να κρατά ζωντανές τις παραδόσεις του. Η νομαδική ζωή των παλιών τσελιγκάδων αναβιώνει μέσα από αφηγήσεις: οι μεγάλες μετακινήσεις κοπαδιών το φθινόπωρο και την άνοιξη, τα αυτοσχέδια καταλύματα και τα γλέντια γύρω από τη φωτιά συνθέτουν εικόνες μιας Ελλάδας που αντιστέκεται στη λήθη.

Πριν τον Β΄ Παγκόσμιο, το Κεφαλόβρυσο ήταν από τα πλουσιότερα χωριά του Πωγωνίου με περίπου 50 000 πρόβατα.
Στις 10 Ιουλίου 1943, 21 κάτοικοι χάθηκαν σε μια από τις πιο μαύρες σελίδες της ιστορίας του χωριού.
Οι τσελιγκάδες της περιοχής ζούσαν νομαδικά, ακολουθώντας με τα κοπάδια τους τον κύκλο των εποχών.

Δολό

Ο Δολός είναι ένα από τα πιο καλοδιατηρημένα παραδοσιακά χωριά της Ηπείρου, χτισμένο αμφιθεατρικά στις πλαγιές με πανοραμική θέα προς την κοιλάδα του Γορμού. Ολόκληρος ο οικισμός έχει χαρακτηριστεί διατηρητέος, καθώς σώζει αυθεντικά πέτρινα αρχοντικά, λιθόστρωτα καλντερίμια και παλιά χαγιάτια που αναδεικνύουν την ηπειρώτικη αρχιτεκτονική. Οι επισκέπτες αντικρίζουν έναν ζωντανό «πίνακα» από στέγες με πλάκες, στενά σοκάκια και αυλές γεμάτες λουλούδια.

Η ηρεμία του τοπίου, τα πέτρινα μονοπάτια και τα παλιά καφενεία κάνουν τον Δολό ιδανικό προορισμό για όσους αναζητούν γνήσια ατμόσφαιρα άλλης εποχής. Τα τελευταία χρόνια έχουν ανακαινιστεί αρκετά αρχοντικά και λειτουργούν ξενώνες που φιλοξενούν ταξιδιώτες.

Βήσσανη

Η Βήσσανη είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά χωριά του Πωγωνίου, με πλατιά πέτρινη πλατεία, παλιά σχολεία και αρχοντικά που μαρτυρούν την οικονομική και πολιτιστική της άνθηση τον 18ο και 19ο αιώνα. Ήταν κέντρο παιδείας και εμπορίου, με παράδοση στη μάθηση και τη φιλοξενία. Σήμερα διατηρεί το παραδοσιακό της χρώμα, με τα πετρόχτιστα σπίτια και τα σοκάκια να οδηγούν σε όμορφα ξωκλήσια.

Λίγο έξω από το χωριό βρίσκεται η ιστορική Μονή Άβελ (1760), χτισμένη μέσα σε δάσος. Το καθολικό της είναι αγιορειτικού τύπου και κοσμείται με τοιχογραφίες Χιοναδιτών ζωγράφων, ενώ ο ναός υπήρξε σπουδαίο πνευματικό κέντρο. Η Βήσσανη φημίζεται επίσης για τις παραδόσεις και τους τοπικούς θρύλους, όπως τα «φίδια-φύλακες» στα νεκροταφεία, που συμβόλιζαν προστασία και αναγέννηση.

Παρακάλαμος

Ο Παρακάλαμος είναι από τα πιο ζωντανά και πολυπληθή χωριά του Πωγωνίου, με μακραίωνη παράδοση στη μουσική και ιδιαίτερα στο ηπειρώτικο τραγούδι. Χτισμένος σε εύφορη τοποθεσία, αποτέλεσε εμπορικό και πολιτιστικό κέντρο για την ευρύτερη περιοχή. Στην κεντρική του πλατεία χτυπά η καρδιά του χωριού, με καφενεία και πανηγύρια που συγκεντρώνουν κατοίκους και επισκέπτες.

Η φήμη του Παρακαλάμου είναι άρρηκτα δεμένη με την πολυφωνία και τα μοιρολόγια της Ηπείρου. Εδώ γεννήθηκαν και διαδόθηκαν σπουδαία μουσικά σχήματα, ενώ το χωριό εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς για το πολυφωνικό τραγούδι, το οποίο η UNESCO έχει αναγνωρίσει ως άυλη πολιτιστική κληρονομιά.

«Το τραγούδι βγαίνει από την ψυχή μας… το τραγουδούσαμε στο βουνό, στους γάμους, κάθε μέρα», λένε οι παλιοί του Παρακαλάμου.
Η πλατεία του χωριού μετατρέπεται σε σκηνή τα καλοκαίρια, όταν οι φωνές ενώνονται σε κύκλο γύρω από το κλαρίνο.
Ο Παρακάλαμος δεν είναι απλώς χωριό∙ είναι φυτώριο μουσικής μνήμης και ζωντανής παράδοσης.

Πωγωνιανή

Η Πωγωνιανή είναι ιστορικό χωριό και παλαιά εκκλησιαστική έδρα, που στέκει σχεδόν πάνω στη μεθόριο με την Αλβανία. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας αποτέλεσε σημαντικό διοικητικό και θρησκευτικό κέντρο, ενώ μετά την απελευθέρωση συνέχισε να διαδραματίζει ρόλο ως πνευματικός πόλος της περιοχής. Σήμερα, η Πωγωνιανή είναι γνωστή για την παραδοσιακή αρχιτεκτονική της, τα πέτρινα σπίτια και τα καλντερίμια, αλλά και για την έντονη πολιτιστική της δράση.

Σημαντικό αξιοθέατο είναι το Λαογραφικό Μουσείο Πωγωνίου–Δερόπολης, που στεγάζει ενδυμασίες, οικιακά σκεύη, εργαλεία και εκκλησιαστικά κειμήλια, δίνοντας στον επισκέπτη μια πλήρη εικόνα της ζωής στα χωριά του Πωγωνίου. Ο ναός του Αγίου Νικολάου ξεχωρίζει με την αρχιτεκτονική του, ενώ στην πλατεία του χωριού η ηπειρώτικη φιλοξενία συναντά την απλότητα της καθημερινότητας.

Η Πωγωνιανή στέκει σαν «κατώφλι» του ελληνικού Πωγωνίου, με τα σπίτια της να κοιτούν κατάματα τη μεθόριο.
Στο Λαογραφικό Μουσείο ζωντανεύει η καθημερινή ιστορία: ρούχα, κασέλες, κορώνα νυφιάτικη, όλα μιλούν για μια άλλη εποχή.
Η πλατεία παραμένει το κέντρο ζωής – εκεί όπου η μνήμη και η παράδοση ανταμώνουν με το σήμερα.

Κτίσματα

Τα Κτίσματα είναι ακριτικό χωριό του Πωγωνίου, χτισμένο λίγα μόλις χιλιόμετρα από το τελωνείο της Κακαβιάς, στην «καρδιά» της μεθορίου με την Αλβανία. Ο οικισμός είναι μικρός αλλά με ιδιαίτερη σημασία, καθώς εδώ συναντώνται οι δρόμοι, οι κουλτούρες και οι φωνές δύο λαών. Στην κεντρική πλατεία δεσπόζουν πέτρινα σπίτια και μικρές εκκλησίες, που δίνουν την εικόνα ενός τυπικού ηπειρώτικου χωριού.

Το χωριό έχει γίνει γνωστό τα τελευταία χρόνια χάρη στο φεστιβάλ «Μουσικά Κτίσματα», που φιλοξενεί καλοκαιρινά δρώμενα με πολυφωνικά τραγούδια, μουσικούς από την Ήπειρο και τη Δερόπολη, αλλά και σύγχρονα καλλιτεχνικά εγχειρήματα. Έτσι, τα Κτίσματα έχουν αναδειχθεί σε σημείο πολιτιστικής συνάντησης και εξωστρέφειας.

Στα Κτίσματα, κάθε καλοκαίρι, οι φωνές σμίγουν πάνω στη μεθόριο και η πολυφωνία γίνεται «γλώσσα ενότητας».
Ο μικρός αυτός τόπος απέκτησε παγκόσμια φήμη μέσα από τα Μουσικά Κτίσματα, φέρνοντας κοντά παραδοσιακούς τραγουδιστές και νέες γενιές.
Από την πλατεία του χωριού, μπορείς να νιώσεις ότι το Πωγώνι «ακουμπά» στην άλλη πλευρά των συνόρων.

Άνω & Κάτω Μερόπη

Η Άνω και η Κάτω Μερόπη είναι δίδυμοι οικισμοί χτισμένοι «στα ριζά» της Νεμέρτσικας, με θέα που αγκαλιάζει τα σύνορα και την κοιλάδα του Γορμού. Τα χωριά ξεχωρίζουν για τη λιθόχτιστη παραδοσιακή αρχιτεκτονική τους, με πέτρινα σπίτια, καλντερίμια και παλιές βρύσες που αναβλύζουν νερό από τις πλαγιές του βουνού. Η περιοχή ήταν ανέκαθεν στρατηγικό πέρασμα και τόπος μεθοριακής ζωής, διατηρώντας έντονα τα χαρακτηριστικά της ακριτικής Ηπείρου.

Στην Κάτω Μερόπη στεγάζεται Λαογραφικό Μουσείο σε παλιό σχολείο του 1924, όπου εκτίθενται φωτογραφίες, εργαλεία, βιβλία και μια αναπαράσταση παλιού μπακάλικου, που δίνει στον επισκέπτη την αίσθηση της καθημερινότητας μιας άλλης εποχής. Η Άνω Μερόπη εντυπωσιάζει με τη θέα προς τις κορυφές της Νεμέρτσικας και τα αλβανικά βουνά, αλλά και με το αίσθημα της «ακριτικής αυλής» που σφραγίζει τον χαρακτήρα της.

Στη Μερόπη η πέτρα κυριαρχεί: σπίτια, καλντερίμια, μάντρες – όλα δεμένα με το χρώμα του βουνού.
Το Λαογραφικό Μουσείο στην Κάτω Μερόπη είναι ένας μικρός θησαυρός μνήμης για τη ζωή του χωριού.
Από την Άνω Μερόπη, η θέα προς τα σύνορα θυμίζει ότι το Πωγώνι είναι γη ακριτική, φρουρός και γέφυρα μαζί.

Παλαιόπυργος

Ο Παλαιόπυργος είναι ένα μικρό ορεινό χωριό του Πωγωνίου, φωλιασμένο στις πλαγιές της Νεμέρτσικας. Το τοπίο γύρω του χαρακτηρίζεται από δάση και νερά, ενώ η ησυχία και η γαλήνη το κάνουν ιδανικό καταφύγιο για τον επισκέπτη. Παρά το μικρό του μέγεθος, ο Παλαιόπυργος ξεχωρίζει για το φυσικό του αξιοθέατο: τον εντυπωσιακό τριπλό καταρράκτη, που αποτελεί σημείο αναφοράς της περιοχής και αγαπημένο προορισμό για περιπατητές και φυσιολάτρες.

Η ζωή στο χωριό ακολουθεί τον αργό ρυθμό της ηπειρώτικης υπαίθρου. Τα πέτρινα σπίτια, τα στενά σοκάκια και η θέα στις κορυφές δημιουργούν μια εικόνα αυθεντικής ορεινής Ελλάδας. Ο Παλαιόπυργος είναι ιδανικός για όσους αναζητούν γαλήνη και επαφή με τη φύση, μακριά από τα πολύβουα τουριστικά μονοπάτια.

Ο τριπλός καταρράκτης του Παλαιόπυργου είναι από τα πιο όμορφα φυσικά θεάματα του Πωγωνίου.
Η Νεμέρτσικα στέκει σαν φρουρός πίσω από το χωριό, δημιουργώντας αίσθηση προστασίας και απομόνωσης.
Ο Παλαιόπυργος είναι ένα χωριό «για λίγους» – για όσους αγαπούν την ησυχία και τα μυστικά της φύσης.

Ωραιόκαστρο

Το Ωραιόκαστρο είναι ένα μικρό αλλά γραφικό χωριό του Πωγωνίου, χτισμένο σε περιοχή πλούσια σε νερά και πράσινο. Η τοποθεσία του το καθιστά ιδανικό προορισμό για φυσιολάτρες, καθώς γύρω του απλώνονται μονοπάτια που οδηγούν σε πηγές, ρεματιές και καταρράκτες. Σημαντικότεροι φυσικοί θησαυροί είναι οι πηγές Γκλάβας, που τροφοδοτούν τον ποταμό Γορμό, και ο εντυπωσιακός καταρράκτης Δέση, ένα τοπίο δροσιάς και ομορφιάς που προσελκύει επισκέπτες όλες τις εποχές του χρόνου.

Η ατμόσφαιρα στο Ωραιόκαστρο είναι γνήσια ηπειρώτικη: πέτρινα σπίτια, ήσυχες γειτονιές και φιλοξενία που αναδεικνύει τον ακριτικό χαρακτήρα του χωριού. Παρά το μικρό του μέγεθος, αποτελεί ιδανική στάση για όσους εξερευνούν το Πωγώνι, καθώς συνδυάζει τη γαλήνη με το φυσικό κάλλος.

Οι πηγές Γκλάβας αποτελούν το «λίκνο» του Γορμού και πηγή ζωής για τον τόπο.
Ο καταρράκτης Δέση, με τα νερά του να πέφτουν ορμητικά, είναι ένα από τα πιο όμορφα φυσικά τοπία του Πωγωνίου.
Στο Ωραιόκαστρο ο επισκέπτης νιώθει πως η φύση και η παράδοση γίνονται ένα.

Εκκλησίες & Μονές

Ο τόπος είναι διάσπαρτος από ναούς και μονές που μαρτυρούν την πνευματική και καλλιτεχνική ακτινοβολία του Πωγωνίου. Η αρχιτεκτονική τους, τα αγιογραφικά σύνολα και οι θρύλοι που τους συνοδεύουν αποτελούν ζωντανή κληρονομιά αιώνων.

Μονή Βελλάς: Κοντά στο Καλπάκι, ιδρύθηκε τον 11ο αιώνα και αποτέλεσε σπουδαίο πνευματικό και μορφωτικό κέντρο, με σχολές και βιβλιοθήκη. Σήμερα διατηρεί την ιστορική της σημασία ως θρησκευτικό και πολιτιστικό μνημείο.
Μονή Άβελ (Βήσσανη, 1760): Αγιορειτικού τύπου, με τοιχογραφίες από τους ξακουστούς Χιοναδίτες ζωγράφους. Το μοναστήρι είναι χτισμένο μέσα σε δάσος και αποτέλεσε για χρόνια πνευματικό φάρο της περιοχής.
Κοίμηση της Θεοτόκου στο Δελβινάκι: Επιβλητικός ναός που δεσπόζει στην πλατεία του χωριού. Αντικριστά βρίσκεται η ιστορική κεντρική βρύση (1619), σύμβολο της κοινότητας.

Άγιος Νικόλαος Πωγωνιανής: Ναός με ιδιαίτερη αρχιτεκτονική, σημείο αναφοράς για το χωριό που υπήρξε παλαιά εκκλησιαστική έδρα.
Μικρότερες εκκλησίες & ξωκλήσια: Στα περισσότερα χωριά σώζονται παραδοσιακοί ναοί, από τον Άγιο Γεώργιο στα Κτίσματα μέχρι μικρά ξωκλήσια στις πλαγιές του Κασιδιάρη και της Νεμέρτσικας, τα οποία λειτουργούν ακόμη σε πανηγύρια και γιορτές.

Οι μονές και οι ναοί του Πωγωνίου δεν είναι απλώς μνημεία· είναι κομμάτι της καθημερινής ζωής, όπου το θρησκευτικό δέος συναντά την τοπική παράδοση.
Οι αγιογραφίες των Χιοναδιτών στη Μονή Άβελ αφηγούνται ιστορίες πίστης και τέχνης που ταξιδεύουν τον επισκέπτη στον 18ο αιώνα.

Πέτρινα γεφύρια

Το Πωγώνι είναι αληθινό «μουσείο πέτρας», όπου η τέχνη των μαστόρων αποτυπώθηκε σε γεφύρια, βρύσες και λιθόστρωτα που στέκουν μέχρι σήμερα. Τα πέτρινα γεφύρια δεν ήταν μόνο πρακτικές κατασκευές για τη διάβαση ποταμών και χειμάρρων· ήταν έργα τέχνης, μελετημένα ώστε να αντέχουν στο πέρασμα του χρόνου και να γίνονται σημεία αναφοράς για την κοινότητα.

Στην περιοχή έχουν καταγραφεί 13 ιστορικά γεφύρια, πολλά από τα οποία συνδέονται με τον ποταμό Γορμό και τους παραποτάμους του. Ξεχωρίζει το γεφύρι στους Αγιούς (Ζαραβίνα), αρχικά ξύλινο και έπειτα χτισμένο σε πέτρα το 1885. Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό τετρατοξωτό γεφύρι με βοηθητικά τόξα, που αποτελεί δείγμα της δεξιοτεχνίας των μαστόρων της πέτρας.

Σε μικρότερους χειμάρρους σώζονται επίσης γεφύρια μονότοξα ή δίτοξα, που ένωναν χωριά και οικισμούς. Η κατασκευή τους βασιζόταν στην τοπική πέτρα και στο «μάτι» των ηπειρώτικων συντεχνιών, που χωρίς μηχανήματα κατάφερναν να χτίζουν ανθεκτικά και κομψά έργα.

Τα πέτρινα γεφύρια δεν ένωναν μόνο όχθες· ένωναν ανθρώπους, χωριά και ιστορίες.
Η γλώσσα της πέτρας στο Πωγώνι μιλά για δεξιοτεχνία, υπομονή και συλλογικότητα.
Περπατώντας πάνω τους, ο επισκέπτης νιώθει πως ακουμπά κυριολεκτικά στο παρελθόν.

Λίμνη Ζαραβίνα

Η Λίμνη Ζαραβίνα, γνωστή και ως Νεζερός, είναι ένα από τα ωραιότερα και πιο μυστηριακά φυσικά τοπία της Ηπείρου. Βρίσκεται λίγα χιλιόμετρα έξω από το Δελβινάκι, δίπλα στον δρόμο που οδηγεί προς την Κακαβιά. Πρόκειται για μία από τις βαθύτερες φυσικές λίμνες της Ελλάδας, με βάθος που φτάνει τα 31,5 μέτρα, και σχεδόν κυκλικό σχήμα, περιβαλλόμενη από δάση και καταπράσινες πλαγιές.

Η Ζαραβίνα συνδέθηκε με θρύλους που πέρασαν από γενιά σε γενιά: οι ντόπιοι έλεγαν πως «δεν έχει πάτο» και πως «καταπίνει ό,τι πέσει μέσα». Ο Γάλλος περιηγητής Πουκεβίλ σημείωνε στις αρχές του 19ου αιώνα ότι οι κάτοικοι πίστευαν πως η λίμνη «ρούφαγε» πλεούμενα και ανθρώπους. Παράλληλα, η λίμνη αποτέλεσε για χρόνια πηγή ζωής για τα γύρω χωριά, καθώς από τις όχθες της ξεκινούσαν μικροί υδροβιότοποι με πλούσια πανίδα.

Σήμερα, η Ζαραβίνα είναι σημείο αναψυχής και στάσης για τον ταξιδιώτη. Η ομορφιά της αλλάζει με τις εποχές: άλλοτε καθρέφτης που αντανακλά τα βουνά, άλλοτε σκηνικό ομίχλης που θυμίζει παραμύθι.

Η Ζαραβίνα είναι μια λίμνη-μυστήριο, όπου ο μύθος και η φύση μπλέκονται αξεδιάλυτα.
Ο ήλιος δύει πίσω από τα βουνά κι ο καθρέφτης της λίμνης γίνεται πίνακας ζωγραφικής.
«Δεν έχει πάτο», έλεγαν οι παλιοί – κι έτσι η φαντασία κράτησε ζωντανό το δέος για το νερό της.

Λαογραφία & Παραδόσεις

Η ψυχή του Πωγωνίου δεν βρίσκεται μόνο στα πέτρινα σπίτια και τα γεφύρια, αλλά κυρίως στους ανθρώπους, στα τραγούδια και στους θρύλους που διατηρούνται ζωντανοί μέσα στον χρόνο.

Πολυφωνικό τραγούδι: Το Πωγώνι είναι από τις κοιτίδες του ηπειρώτικου πολυφωνικού. Η ιδιαίτερη αυτή μορφή τραγουδιού, που τραγουδιέται χωρίς όργανα, σε κύκλο και με εναλλαγές φωνών (ισοκράτημα, παρτής, ρίχτης, γυριστής), έχει αναγνωριστεί από την UNESCO (2020) ως Καλή Πρακτική Διαφύλαξης της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Στα Κτίσματα, τον Παρακάλαμο και αλλού, οι φωνές σμίγουν ακόμη στα πανηγύρια και στα φεστιβάλ.
Θρύλοι και δοξασίες: Η λίμνη Ζαραβίνα συνδέθηκε με μύθους πως «καταπίνει» ό,τι πέσει μέσα, ενώ στη Βήσσανη οι παραδόσεις μιλούν για φίδια-φύλακες στα νεκροταφεία, που αντί να τρομάζουν τους κατοίκους, θεωρούνταν σύμβολα προστασίας και αναγέννησης.
Νομαδική κτηνοτροφία: Για αιώνες, οι τσελιγκάδες του Πωγωνίου ακολουθούσαν τα κοπάδια τους σε εποχικές μετακινήσεις, από τα καλοκαιρινά λιβάδια της Νεμέρτσικας και του Κασιδιάρη στις χειμερινές κοιλάδες. Η ζωή αυτή γέννησε τραγούδια, μοιρολόγια και ιστορίες γύρω από τη φωτιά.
Παραδοσιακές γιορτές: Τα καλοκαιρινά πανηγύρια σε κάθε χωριό, με το κλαρίνο να οδηγεί τον χορό και τις φωνές να γεμίζουν τις πλατείες, παραμένουν ζωντανά σημεία συνάντησης των αποδήμων με τους ντόπιους.

«Το τραγούδι βγαίνει από την ψυχή μας… το τραγουδούσαμε στο βουνό, στους γάμους, κάθε μέρα» — μαρτυρία απόγευματίου σε φεστιβάλ πολυφωνίας στον Παρακάλαμο.
Οι θρύλοι της Ζαραβίνας και τα φίδια της Βήσσανης δείχνουν πώς η φαντασία και η πίστη μπλέκονται με την καθημερινότητα.
Η νομαδική ζωή των τσελιγκάδων χάραξε τον χαρακτήρα του τόπου, δίνοντάς του αντοχή και τραγούδι.

Τα Πωγωνοχώρια δεν είναι απλώς χωριά της μεθορίου· είναι ένας τόπος γεμάτος Ιστορία, φύση και παράδοση. Από τα πέτρινα γεφύρια και τις μονές μέχρι τα πολυφωνικά τραγούδια και τους μύθους της Ζαραβίνας, ο ταξιδιώτης συναντά μια Ήπειρο αυθεντική, που αντιστέκεται στον χρόνο και παραμένει ζωντανή.